[ مهر ] قدرى از طلوع آفتاب رفته ، به مهر آمديم . باغ و اشجار اين‌جا ، از شمال به جنوب امتدادى دارد و از دور شكوهى بر آن افزوده است . چاپارخانه دارد . رباطى وسيع ، جناب حاجى ميرزا ابراهيم ، مجتهد بزرگ سبزوار در اين‌جا بنا نهاده ، قريب به اتمام است . مهمان‌خانه [ اى ] هم از آثار مرحوم حسام السلطنه است . اكثر زراعت اين‌جا « جو » و « گندم » و « پنبه » [ است ] و غالب اشجار آن « توت » و براى « تربيت كرم ابريشم » است . آسياى متعدد و آب‌انبار در خارج و داخل قريه دارد . آب اين‌جا و سوتخر گوارا ، ولى آلوده و سرخ‌رنگ است . در بالاى رودخانه ، همه روز « عمله » مشغول خاك ريختن و گل‌آلود كردن آب است ، و اگر صاف باشد ، در ميان ريگ‌زارى كه در معبر آن است ، فرو مىرود و به محلّ زراعت نمىرسد ، اما به واسطه سرعت رسوب اين خاك ، ظرفى را كه پر آب كرده ، به قدر چند دقيقه [ اى ] بگذارند ، صاف مىشود . مردى از اهل اين‌جا ، اسير تركمان بود و يك ماه قبل مرخّصش كرده‌اند . همانا به واسطهء فتوحات روس در آخال « 1 » و غيره و ساختن بلاد و قلاع عسكريّه در صحراى تراكمه حالت يأس براى تركمانان مرو حاصل شده ، كه اسير را رها كرده‌اند . حقيقت تسخير روس اين اراضى ايران را نظر به حالت حاليهء صرفهء مملكت است ، چه همه ساله مبالغى صرف قشون ساخلوى « 2 » خراسان و تعمير قلعه‌جات « 3 » آن سامان مىشد .

--> ( 1 ) . آخال ( Axal ) يا « آخال تكه » يا « اخل تكه » ( axal tekkeh ) ، نامى است كه در سال‌هاى 1299 - 1307 ه . ق . / 1882 - 1890 م . بر شهرستانى از استان ماوراء خزر اطلاق مىشد ، كه اكنون قسمتى از آن معروف به عشق‌آباد است . آخال اسم محل و « تكه » نام قبيله تركمان ساكنش در اين سرزمين است . زمين‌هاى حاصلخيز اين ناحيه در دامنه‌هاى شمالى كپت‌داغ و كورن‌داغ قرار دارد . در دوره باستان جزو قلمرو اشكانيان بوده و اسب‌سوارى آخال از قديم الايام مشهور بوده است ( دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، 1 / 129 - 130 ) . ( 2 ) . پادگان . ( 3 ) . در اصل : قلعجات